Λαογραφικά
Ο γάμος στα νησιά μας.
Όπως σ' όλες τις Ελληνικές επαρχίες, έτσι και στα νησιά μας, διατηρούνται ακόμη τα πατροπαράδοτα έθιμα τα σχετιζόμενα με τις επίσημες στιγμές της ζωής.
Πολλά απ' αυτά μας έρχονται από την αρχαία Ελληνική εποχή, από τη Βυζαντινή και ίσως μερικά από την Ενετική κατάκτηση. Υπάρχει όμως γενικώς μία ομοιογένεια των εθίμων αυτών, η οποία αποδεικνύει ότι υπάρχει μία ενότης της φυλής μας και μία συνέχεια εις το Ελληνικόν γένος, μ' όλη την επιδρομή των βαρβάρων και των ξένων που επλημμύρησαν κατά καιρούς τη χώρα μας.
Στα νησιά υπάρχουν ακόμη τα πατροπαράδοτα αυτά έθιμα κατά τους γάμους, τα οποία διατηρούνται δια μέσου τόσων αιώνων με πολλήν προσήλωσιν.
Προ του γάμου, προηγείται πάντα αρραβών, κατά το διάστημα του οποίου η νύφη ετοιμάζει τα προικιά της και ο γαμβρός διευθετεί την οικονομικήν του κατάστασιν.
Ο γάμος προϋποθέτει πάντα την συγκατάθεσιν των γονέων, είτε είνε γάμος εξ έρωτος, είτε είνε συνοικέσιο προξενιάς, η δε προίκα και εις τας δυό περιπτώσεις δεν λησμονείται ποτέ.
Η νύφη πρέπει να έχη το σπίτι της, ή τ' αμπέλι, ή το χωράφι, ελαιόδεντρα, ή έπιπλα και σκεύη οικιακά και ρουχισμόν ή και μετρητά για τα «βάρη» του γάμου.
Πριν ακόμη γίνη ο αρραβών, το «σχέδιο» της προίκας είναι έτοιμο, για να εκριθή από τα συμπεθερικά. Είναι ένα είδος προσύμφωνο, για το οποίο μεσολαβεί ένας στενός φίλος της οικογενείας και καθορίζει τας λεπτομερείας του γάμου.
Το προσύμφωνο αυτό ονομάζεται «ίσον» και ευθύς που θα γίνη δεκτόν από το γαμβρό, ορίζεται αμέσως και η εποχή των στεφανωμάτων και κοινολογείται ο αρραβώνας.
Την άλλη μέρα ευθύς, η νύμφη με συνοδεία συγγενών της πηγαίνει εις τον γαμβρό διάφορα δώρα και μία στάμνα, λαμβάνει δε εκ μέρους των πεθερικών άλλα δώρα για τον εαυτόν της.
Συνήθως τα δώρα είνε κεντημένες παντόφλες, καπνοσακκούλες, ζουνάρια υφασμένα, κεντήματα για την πεθερά κλπ.
Η εποχή συνήθως που γίνονται οι γάμοι σε όλα τα νησιά της Ελλάδος, είνε συνήθως ο Οκτώβριος (ο Άγιος Δημήτρης όπως λένε).
Το στόλισμα του σπιτιού γίνεται από φίλες της νύμφης, που τραγουδούν περίφημα τραγούδια και φέρνουν καινούργιες στάμνες με ωραίες λευκές εικόνες και παραστάσεις γεμάτες νερό για τους καλεσμένους.
Την ώρα του γάμου γίνεται το «ράντιγμα», δηλαδή όλοι οι φίλοι και καλεσμένοι ραίνουν τους νεονύμφους με κέρματα ή κουφέτα ή ρύζι, ή βαμβακόσπορο ακόμα, αν υπάρχει σε μερικά νησιά.
Τα τραγούδια του γάμου είναι συνήθως εγκωμιαστικά των νεονύμφων και λέγονται στα γλέντια και στους χορούς που επακολουθούν το γάμο.
Ένα χαρακτηριστικό τραγούδι όχι φυσικά εύθυμο είνε το ακόλουθο που τραγουδιέται και σε συναναστροφές ακόμα:
Μάννα, μπονάτσα πούναι
και σιγανεμιά
Εμίσεψ' ο καλός μου
και πάει στη ξενητειά.
Μηδέ χαρτί μου στέλνει
μηδέ απολογιά
μον' ένα μαντηλάκι
με δεκαοχτώ φλουριά
- Θέλεις κόρη παντρέψου
θέλεις μην παντρευτής
θέλεις τα μαύρα βάλε
και γίνου καλογρηά
Και μένα με παντρέψαν
κάτω στην ξενητειά
Μου δώσανε γυναίκα
μίας μάγισσας παιδί.
Μαγεύει τα καράβια
μαγεύει τον καιρό
μαγεύει με και μένα
και δεν μπορώ ναρθώ.
Σε πολλά όμως νησιά κι επαρχίες ακόμα, τα τραγούδια είνε πολύ πιο επιτυχημένα, αν και είναι αυτοσχέδια.
Στα ελληνικά μικρασιατικά παράλια, ο γάμος είχε τα ίδια σχεδόν έθιμα μ' όλην την τουρκική κατοχή.
Ιδού ένα τραγούδι της Φώκαιας που ελέγετο στους γάμους:
Ώμορφο πούναι τ' ώμορφο
πέντε φορές και δέκα
Κι απ' όλα τ' ωμορφότερο
ο άνδρας με τη γυναίκα.
Το δαχτυλίδι είνε απαραίτητο στολίδι σύμβολο στο γάμο. Και λέγεται αρραβώνας, βέρα, βεργέτα, βούλα, νισάνι, σημάδι, παρόλα.
Σε κανένα νησί δεν λείπει το προικοσύμφωνο, που στη Σμύρνη το λέγανε ανεγκλαβή. Εκεί στα γλέντια του γάμου οι αμανετζήδες, παιχνιδιατόροι, αυτοσχεδιάζανε τετράστιχα για το ζευγάρι και τα πεθερικά ενθουσιασμένα τους κολλούσανε στο μέτωπο ασημένια νομίσματα. Ιδού ένα χαρακτηριστικό για τη μητέρα της νύφης:
Το γιασεμί που πότιζες
κυρά μου στην αυλή σου
τώρα τ' αποχωρίζεσαι
και δόστου την ευχή σου
Κι ένα για το ζευγάρι:
Σήμερα άσπρος ουρανός
κι ολόχρυση είν' η μέρα
σήμερα στεφανώνεται
ο αητός την περιστέρα
Τα τραγούδια αυτά τα λέγανε ρίμες και τα τραγουδούσανε είτε την ίδια βραδυά είτε με πατινάδα έξω απ' το παράθυρο μέσα στο αμάξι.
Έτσι κάποτε ένας που του πήρε τη νύφη ένας γαμπρός με λεφτά, πήγε και της τραγούδησε τραγούδια πεισματικά:
Ξύπνησε πετροπέρδικα
κι άνοιξε τα φτερά σου
και διωξ' το γέρο κότσυφα
πώχεις στην αγκαλιά σου
Στην Κρήτη οι γάμοι γίνονται πάντοτε καθ' όλους τους κανόνας των πατροπαράδοτων εθίμων. Σαν παίρνουν τη νύφη από το σπίτι της για να την πάνε στου γαμβρού, τα κορίτσια την τραγουδούν με συγκίνηση:
Σειστήτ' αόρια και βουνά
λαγκάδια με τα δάση
κ' η μάννα το παιδάτσι της
κλαίει πως θα το χάσει
Σε άλλα νησιά το νυμφικό θάλαμο τον ετοιμάζουν παρθένες με το τραγούδι:
Στρώσετε τα μεταξωτά
στρώσατε τα βελούδα
να πέσ' ο νηός ο δροσερός
κ' η κόρη η κοπελούδα
Στολίσετε το νυφικό
και βάλετε διαμάντια
γιατί θε να πλαγιάσουνε
τέσσερα μαύρα μάτια
Όταν μπαίνει η νύφη στο σπίτι το καινούργιο, σπούνε ένα ρόϊδι, σημάδι αφθονίας, της κόβουν στο κεφάλι μία πήτα και την μοιράζουν στα κορίτσια με μέλι για να παντρευτούν κι αυτές γρήγορα. Στα Μικρασιατικά παράλια της έδιναν να πιή σερμπέτι (πετιμέζι με νερό) για το γούρι. Και τραγουδούν:
Στο σπήτι το πεθερικό
στη γειτονιά οπούρθες
σαν κυπαρίσσι να σταθής
σαν κρίνος να ριζώσης
Και όταν θένε να πουν ακόμα για τους απογόνους της τραγουδούν:
Σαν την ολάνθιστη μηλιά
ν' ανθίσης να καρπίσης
και γυιούς εννιά ν' αξιωθής
και μία γλυκομηλίτσα.
Μετά οχτώ μέρες γίνεται ο αντίγαμος δηλαδή επισκέψεις των νεονύμφων στα φιλικά σπίτια.
Εννοείται ότι δεν λείπουν και τα κωμικά επεισόδια από εκείνους που τρώνε τη χυλόπηττα με την παντρειά.
Ένας κάποτε που παντρεύτηκε η αγάπη του μέθυσε και της έκανε πατινάδα στη Σμύρνη και της τραγούδησε:
Αγάπαγε τον άντρα σου
αγάπαγε κι εμένα
κάνε τ' αντρός σου δυό βρακιά
κάνε κι' εμένα ένα
Τ' αντρός σου νάν' από μαλλί
κι' εμένα από μετάξι
τ' αντρός σου να κατελυθή
κι' εμένα να βαστάξη.
ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ
Από το περιοδικό "Ανδριακή επιθεώρησις" Απρίλιος 1959
(Έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του πρωτότυπου)
Σημ.: Η φωτογραφία από το βιβλίο "Οι χοροί της Άνδρου Συρτός και Μπάλλος" έκδοση του συλλόγου για την ανάπτυξη της Άνδρου "Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΗΣ". Από αναπαράσταση Ανδριώτικου γάμου από τον σύλλογο "Ανδριώτικης Νεολαίας"
RSS feed Comments
